Gần đây, Bệnh viện Phụ sản thành phố Cần Thơ ghi nhận không ít trường hợp mẹ bầu ở những tháng cuối thai kỳ hoặc sản phụ mới sinh lo lắng vì: Đột ngột bị méo miệng, mắt nhắm không kín sau một đêm thức dậy hoặc sau khi tiếp xúc với luồng gió lạnh.

Y học gọi đây là Liệt dây thần kinh VII ngoại biên (hay còn gọi là liệt mặt vô căn, liệt mặt Bell). Căn bệnh này tuy không đe dọa trực tiếp đến tính mạng của mẹ và bé, nhưng lại gây ảnh hưởng nặng nề đến thẩm mỹ, tâm lý và sinh hoạt hàng ngày của người mẹ.

1. Liệt dây thần kinh VII ngoại biên là gì?

Dây thần kinh VII (dây thần kinh mặt) đảm nhận vai trò chi phối toàn bộ cơ biểu cảm khuôn mặt (khóc, cười, nhắm mắt, nhướng mày...).

Khi dây thần kinh này bị viêm, sưng nề hoặc bị chèn ép trong ống xương hẹp (ống Fallop), sự dẫn truyền tín hiệu bị gián đoạn, dẫn đến việc các cơ ở một bên mặt bị yếu hoặc liệt hoàn toàn. Mẹ bầu sẽ thấy một bên mặt của mình bỗng dưng "đơ" ra và mất đi sự cân đối vốn có.

2. Tại sao mẹ bầu và sản phụ sau sinh lại dễ "gặp nạn" do lạnh?

Thực tế lâm sàng cho thấy, tỷ lệ phụ nữ mang thai (đặc biệt là trong 3 tháng cuối) và phụ nữ sau sinh mắc liệt mặt Bell cao gấp 3 đến 4 lần so với người bình thường. Nguyên nhân bắt nguồn từ sự kết hợp giữa thay đổi sinh lý bên trong và yếu tố môi trường bên ngoài:

• Hiện tượng giữ nước (phù nề) khi mang thai: Sự tăng thể tích dịch trong cơ thể mẹ bầu dễ gây chèn ép dây thần kinh VII ngay tại đoạn đi qua ống xương mặt chật hẹp.
• Hệ miễn dịch suy giảm và thay đổi nội tiết tố: Cơ thể mẹ tập trung bảo vệ thai nhi nên sức đề kháng tự nhiên giảm sút, tạo điều kiện cho các loại virus (như Herpes simplex) dễ tái hoạt động gây viêm dây thần kinh.
• Yếu tố "gió lạnh" – Ngòi nổ kích hoạt: Khi thời tiết chuyển mùa, hoặc khi mẹ nằm điều hòa quá lạnh, quạt thổi thẳng vào đầu/mặt, tắm nước lạnh vào ban đêm... sẽ khiến các mạch máu nuôi dưỡng dây thần kinh VII bị co thắt đột ngột. Tình trạng này dẫn đến thiếu máu cục bộ, phù nề nặng hơn và gây ra liệt mặt cấp tính.

3. Các dấu hiệu nhận biết sớm "không thể bỏ qua"

Căn bệnh này thường xuất hiện rất đột ngột, chỉ trong vòng vài giờ. Các mẹ cần đặc biệt lưu ý nếu thấy các dấu hiệu sau ở một bên mặt:

• Mắt nhắm không kín (Dấu hiệu Bell): Khi nhắm mắt, bên mắt bị bệnh vẫn hé mở, lòng trắng lộ rõ hướng lên trên. Mắt dễ bị khô, rát và chảy nước mắt liên tục.
• Méo miệng, lệch mặt: Miệng bị kéo lệch sang bên lành khi cười, nói. Không thể huýt sáo, thổi lửa hay phồng má.
• Ăn uống khó khăn: Nước uống dễ bị chảy tràn ra ngoài ở khóe miệng bên liệt; thức ăn dễ bị đọng lại ở má bên bệnh khi nhai.
• Mất nếp nhăn tự nhiên: Nếp nhăn trán và nếp mũi má (rãnh cười) bên liệt bị mờ hẳn hoặc biến mất.
• Biến đổi vị giác: Có thể thấy mất vị giác ở 2/3 phía trước lưỡi hoặc nhạy cảm quá mức với âm thanh lớn ở tai bên bệnh.

4. Điều trị thế nào để vừa hiệu quả, vừa an toàn cho cả mẹ và bé?

Nhiều mẹ bầu và mẹ bỉm sữa khi bị liệt mặt thường mang tâm lý hoang mang, sợ uống thuốc sẽ ảnh hưởng đến thai nhi hoặc chất lượng sữa mẹ nên âm thầm chịu đựng hoặc tự ý điều trị bằng các phương pháp dân gian truyền miệng chưa kiểm chứng. Đây là một sai lầm rất nguy hiểm.

Thời gian vàng để điều trị liệt dây VII ngoại biên là trong vòng 72 giờ đầu tiên kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Việc điều trị muộn có thể để lại di chứng méo miệng vĩnh viễn hoặc co thắt cơ mặt về sau.

Đồng hành tư vấn và định hướng điều trị an toàn cho mẹ

• Phối hợp đa chuyên khoa chặt chẽ: Đội ngũ Bác sĩ Sản khoa phối hợp cùng các chuyên gia Thần kinh, Vật lý trị liệu để đưa ra phác đồ điều trị cá thể hóa, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai kỳ và nguồn sữa mẹ.
• Điều trị nội khoa an toàn: Sử dụng các thuốc kháng viêm nhóm Corticosteroid liều thích hợp với sự kiểm soát nghiêm ngặt của bác sĩ, kết hợp thuốc nhỏ mắt nhân tạo để bảo vệ giác mạc.
• Vật lý trị liệu & Phục hồi chức năng: Áp dụng các liệu pháp massage cơ mặt, tập vận động chủ động giúp đẩy nhanh quá trình hồi phục của cơ mặt mà không cần dùng nhiều thuốc.

5. Lời khuyên phòng bệnh từ Bác sĩ

Phòng bệnh luôn luôn tốt hơn chữa bệnh. Để bảo vệ bản thân trước nguy cơ liệt mặt do lạnh, các mẹ nên bỏ túi những lưu ý thiết thực sau:

• Giữ ấm cơ thể đúng cách: Tránh để cơ thể thay đổi nhiệt độ đột ngột. Khi từ phòng máy lạnh ra ngoài hoặc ngược lại, hãy dừng lại một chút ở khu vực trung gian để cơ thể thích nghi.
• Sử dụng điều hòa và quạt khoa học: Nhiệt độ phòng ngủ tốt nhất nên duy trì từ 26–28°C. Tuyệt đối không để hướng gió của điều hòa hoặc quạt thổi trực tiếp vào vùng đầu, mặt và cổ khi ngủ.
• Không tắm muộn và không dùng nước lạnh: Nên tắm bằng nước ấm, tránh tắm sau 20h. Sau khi gội đầu, hãy sấy khô tóc ngay lập tức trước khi đi ngủ hoặc ra ngoài.
• Thận trọng khi ra ngoài trời lạnh: Nếu phải ra ngoài vào sáng sớm hoặc đêm muộn, hãy đeo khẩu trang, quàng khăn ấm để che chắn vùng mặt và tai.
• Chế độ dinh dưỡng và nghỉ ngơi hợp lý: Bổ sung đầy đủ vitamin, uống đủ nước ấm, tránh căng thẳng (stress) và hạn chế thức khuya để giữ cho hệ miễn dịch luôn khỏe mạnh.

Mặc dù gây nhiều lo lắng về mặt thẩm mỹ, liệt dây thần kinh VII ngoại biên là một bệnh lý lành tính và có khả năng phục hồi rất cao nếu được phát hiện sớm. Ngay khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường trên khuôn mặt, các mẹ nên chủ động đi khám ngay tại các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám, đánh giá toàn diện sức khỏe của cả mẹ và bé, từ đó tư vấn và kết nối nhanh chóng với các chuyên gia chuyên khoa Thần kinh, Phục hồi chức năng nhằm xây dựng một lộ trình điều trị an toàn, hiệu quả và bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho cả hai mẹ con.

Chúc các mẹ luôn có một thai kỳ khỏe mạnh và rạng rỡ!